بریکس و گذار ایران به اقتصاد چندقطبی

به گزارش خبرگزاری تسنیم، علی عبدی زاده مولف کتاب «بریکس و گذار به اقتصاد چندقطبی» در خصوص دلایل تالیف این کتاب گفت: این کتاب حاصل توجه به یک تحول مهم در اقتصاد و مناسبات بین‌المللی است. در سال‌های اخیر شاهد تغییرات قابل‌توجهی در ساختار اقتصاد جهانی بوده‌ایم. تجارت، نظام‌های پرداخت، زنجیره‌های تأمین و حتی بازار انرژی بیش از گذشته تحت تأثیر عوامل سیاسی و ژئوپلیتیکی قرار گرفته‌اند. هم‌زمان، وزن اقتصادی کشورهای آسیایی و اقتصادهای نوظهور در تولید، تجارت و انرژی جهان افزایش پیدا کرده است.

وی افزود: در چنین شرایطی، بریکس به یکی از سازوکارهای مهمی تبدیل شده که باید آن را فارغ از شعارها و روایت‌های سیاسی، از منظر اقتصادی و بر اساس داده‌ها و شواهد بررسی کرد. پرسش اصلی ما این بود که بریکس در عمل چه ظرفیت‌هایی دارد و مهم‌تر از آن، ایران چگونه می‌تواند از عضویت خود در این مجموعه استفاده کند.

**بریکس هم ظرفیت‌های مهمی دارد و هم محدودیت‌هایی جدی

عبدی زاده ادامه داد: منظور از اقتصاد چندقطبی، شکل‌گیری ساختاری است که در آن قدرت اقتصادی جهان در یک مرکز واحد متمرکز نباشد و چندین قطب اقتصادی در تجارت، سرمایه‌گذاری، انرژی، فناوری و نظام‌های مالی نقش تعیین‌کننده داشته باشند.

این فعال اقتصادی گفت: بریکس را می‌توان یکی از نشانه‌های این تغییر دانست؛ البته در کتاب تلاش کرده‌ایم از نگاه اغراق‌آمیز فاصله بگیریم. بریکس هم ظرفیت‌های مهمی دارد و هم محدودیت‌هایی جدی. بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس اهداف اعلام‌شده درباره آینده آن قضاوت کرد؛ باید دید این اهداف تا چه اندازه در عمل محقق شده‌اند.

وی با بیان اینکه یکی از نکات مهم کتاب، تأکید بر بررسی داده‌ها و آمار است، اظهار داشت: چون درباره بریکس گاهی با دو نگاه افراطی مواجه می‌شویم؛ یک نگاه، ظرفیت‌های آن را بسیار بزرگ و تقریباً بدون محدودیت تصور می‌کند و نگاه دیگر، اساساً اهمیت آن را نادیده می‌گیرد؛ما تلاش کردیم در این کتاب به جای این دو رویکرد، واقعیت‌های قابل اندازه‌گیری را بررسی کنیم. برای مثال، در حوزه تجارت درون‌گروهی، معماری مالی، انرژی و سازوکارهای تسویه، بررسی کردیم که چه اقداماتی انجام شده، چه میزان پیشرفت حاصل شده و چه موانعی همچنان وجود دارد.

این فعال حوزه اقتصاد با تاکید بر اینکه یکی از موضوعات مورد توجه در سال‌های اخیر، ایجاد سازوکارهای مالی مستقل از نظام‌های موجود، از جمله سوئیفت است، گفت: ایجاد سازوکارهای مالی و کانال‌های تسویه مستقل، یکی از موضوعات مهم در بحث بریکس است. همچنین تأسیس بانک توسعه جدید اهمیت دارد. اما میان ایجاد یک نهاد یا اعلام یک هدف و تبدیل آن به یک سازوکار مالی گسترده و کارآمد فاصله وجود دارد؛در کتاب تلاش کرده‌ایم همین فاصله را بررسی کنیم؛ یعنی ببینیم ظرفیت‌های موجود تا چه اندازه عملیاتی شده‌اند و چه چالش‌هایی برای توسعه این سازوکارها وجود دارد.

**باید بریکس را هم‌زمان از دو منظر ظرفیت همکاری و محدودیت‌های درونی بررسی کرد

عبدی زاده با بیان اینکه بریکس را نمی‌توان یک مجموعه کاملاً یکپارچه اقتصادی دانست، اظهار داشت:

این یکی از نکاتی است که در کتاب بر آن تأکید کرده‌ایم. بریکس مجموعه‌ای از اقتصادهای بزرگ و مهم است، اما اعضای آن منافع، ساختارهای اقتصادی و اولویت‌های متفاوتی دارند؛برای مثال، روابط و رقابت‌های میان چین و هند می‌تواند بر برخی فرآیندهای تصمیم‌گیری و همکاری تأثیرگذار باشد. از سوی دیگر، نبود یک دبیرخانه دائمی و ضرورت تصمیم‌گیری بر مبنای اجماع اعضا نیز از عواملی است که می‌تواند سرعت تصمیم‌گیری و اجرای برخی برنامه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.بنابراین باید بریکس را هم‌زمان از دو منظر ظرفیت همکاری و محدودیت‌های درونی بررسی کرد.

وی در خصوص اهمیت تجارت درون‌گروهی بریکس ، ادامه داد: چون اگر قرار باشد بریکس نقش مؤثری در اقتصاد جهانی ایفا کند، روابط اقتصادی واقعی میان اعضا اهمیت بسیار زیادی دارد. تجارت درون‌گروهی، سرمایه‌گذاری متقابل، همکاری در حوزه انرژی و ایجاد زیرساخت‌های مالی، شاخص‌هایی هستند که می‌توانند میزان عمق همکاری اقتصادی را نشان دهند.به همین دلیل، در کتاب صرفاً درباره ظرفیت‌های بالقوه صحبت نکرده‌ایم و تلاش کرده‌ایم وضعیت موجود و موانع توسعه همکاری اقتصادی میان اعضا را نیز بررسی کنیم.

این فعال اقتصادی با بیان اینکه بخش مهمی از این کتاب به امنیت انرژی اختصاص دارد، تاکید کرد: انرژی یکی از محورهای اصلی اقتصاد جهانی است و تغییرات در تولید، مصرف و مسیرهای انتقال انرژی می‌تواند بر روابط اقتصادی و ژئوپلیتیکی کشورها اثر بگذارد.

کشورهای عضو بریکس و کشورهای مرتبط با آن، سهم قابل‌توجهی در بازار انرژی جهان دارند.

بنابراین همکاری در حوزه انرژی می‌تواند یکی از زمینه‌های مهم تعامل اقتصادی باشد؛ البته این حوزه نیز با محدودیت‌ها، رقابت‌ها و منافع متفاوت اعضا مواجه است.

**باید زیرساخت‌های لازم در داخل کشور نیز تقویت شود

وی در خصوص فرصت هایی که عضویت ایران در بریکس ایجاد می‌کند، اظهار داشت: به اعتقاد ما، پرسش اصلی نباید صرفاً این باشد که «عضویت ایران در بریکس چه مزیتی دارد؟» بلکه باید پرسید چگونه می‌توان این عضویت را به فرصت اقتصادی تبدیل کرد؟

عضویت به خودی خود الزاماً به افزایش تجارت، سرمایه‌گذاری یا درآمد ارزی منجر نمی‌شود. برای بهره‌برداری از ظرفیت‌های بریکس، باید زیرساخت‌های لازم در داخل کشور نیز تقویت شود و دستگاه‌های مختلف بتوانند فرصت‌های ایجادشده را به قرارداد، تجارت و همکاری اقتصادی تبدیل کنند.

عبدی زاده در مورد اولویت‌هایی را برای ایران در این کتاب مطرح شده، گفت:

چند محور را مورد توجه قرار داده‌ایم. یکی از آنها متنوع‌سازی بازارهای صادرات نفت است. موضوع دیگر، توسعه فرآوری و پالایش داخلی است تا بتوان ارزش بیشتری از منابع انرژی ایجاد کرد.

همچنین ایجاد ظرفیت‌های بومی در حوزه بیمه دریایی، مؤسسات طبقه‌بندی و بازرسی استاندارد اهمیت دارد. تکمیل حلقه‌های ناتمام کریدور شمال ـ جنوب نیز یکی دیگر از موضوعات مهم است.

در کنار همه این موارد، ما بر تقویت ظرفیت کارشناسی کشور تأکید کرده‌ایم؛ زیرا بسیاری از فرصت‌های اقتصادی و تجاری در نهایت به مذاکرات فنی، حقوقی و تخصصی وابسته هستند.

وی در خصوص تاکید بر کریدور شمال ـ جنوب در این کتاب، گفت: چون موقعیت جغرافیایی ایران یک ظرفیت مهم برای تبدیل شدن به مسیر ترانزیتی میان بخش‌هایی از آسیا، روسیه و بازارهای دیگر ایجاد می‌کند. اما برخورداری از موقعیت جغرافیایی به تنهایی کافی نیست.

برای استفاده از این ظرفیت باید زیرساخت‌های حمل‌ونقل، بنادر، راه‌آهن، خدمات لجستیکی، بیمه و استاندارد تکمیل شود. در واقع، یکی از پرسش‌های کتاب این است که چگونه می‌توان مزیت جغرافیایی را به مزیت اقتصادی بالفعل تبدیل کرد.

**عضویت در بریکس، پایان مسیر نیست؛ آغاز یک مسیر است

مولف کتاب «بریکس و گذار به اقتصاد چندقطبی» تاکید کرد: پیام اصلی کتاب این است که عضویت در بریکس، پایان مسیر نیست؛ آغاز یک مسیر است. اهمیت واقعی این عضویت زمانی مشخص می‌شود که بتوانیم آن را به افزایش تجارت، جذب سرمایه، همکاری انرژی، توسعه حمل‌ونقل و ایجاد کانال‌های مالی مؤثر تبدیل کنیم.

عبدی زاده ادامه داد: ما در کتاب چنین نتیجه‌گیری ساده‌ای ارائه نکرده‌ایم که بریکس قرار است جایگزین ساختارهای اقتصادی موجود در جهان شود؛

بریکس ظرفیت ایجاد تغییر در برخی مناسبات اقتصادی و مالی را دارد، اما تحقق یک تغییر ساختاری در اقتصاد جهانی به عوامل بسیار متعددی وابسته است.

به همین دلیل، در کتاب تلاش کرده‌ایم به جای پیش‌بینی‌های قطعی، ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و روندهای قابل مشاهده را بررسی کنیم. آینده بریکس به میزان همکاری اعضا، توسعه سازوکارهای مالی، افزایش تجارت متقابل و توانایی آنها در مدیریت اختلاف منافع بستگی خواهد داشت.

وی در پایان اظهار داشت: این کتاب می‌تواند برای پژوهشگران و دانشجویان حوزه اقتصاد، اقتصاد بین‌الملل، روابط اقتصادی بین‌الملل و مطالعات منطقه‌ای مفید باشد؛ اما تلاش کرده‌ایم موضوع را به‌گونه‌ای مطرح کنیم که برای مدیران و سیاستگذاران اقتصادی و همچنین علاقه‌مندان به تحولات اقتصاد جهانی نیز قابل استفاده باشد.

هدف ما این بوده که بحث بریکس را از سطح اخبار و اظهارنظرهای کلی فراتر ببریم و تصویری تحلیلی از فرصت‌ها و محدودیت‌های آن و الزامات بهره‌گیری ایران از این ظرفیت ارائه کنیم.

وی ادامه داد: امروز بریکس دیگر صرفاً یک عنوان در اخبار اقتصادی جهان نیست و تحولات پیرامون آن می‌تواند بر تجارت، انرژی، سرمایه‌گذاری و مناسبات مالی کشورهایی مانند ایران اثر بگذارد.

ما در این کتاب تلاش کرده‌ایم نه بریکس را بیش از اندازه بزرگ کنیم و نه اهمیت آن را نادیده بگیریم؛ بلکه با استفاده از داده‌ها و تحلیل اقتصادی، این پرسش را مطرح کنیم که در شرایط تغییر اقتصاد جهانی، ایران چه ظرفیت‌هایی در اختیار دارد و برای استفاده از آنها چه اقداماتی لازم است.

امیدوارم این کتاب بتواند به شکل‌گیری یک بحث کارشناسی‌تر درباره بریکس و جایگاه ایران در اقتصاد در حال تغییر جهان کمک کند.