بازار طلا و ارز زیر سایه پول‌های مشکوک؛ حکمرانی ریال راه‌حل است؟

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، بازار طلا و ارز در اقتصاد ایران نخستین واکنش‌دهنده به شوک‌های خارجی و انتظارات تورمی است، اما شواهد نشان می‌دهد شبکه پرداخت به کانال ورود وجوه غیرقانونی به این بازارها تبدیل شده و سودجویان و مجرمان از آن برای پول‌شویی و دامن زدن به نوسانات سوءاستفاده می‌کنند.

ارقام چشمگیر تراکنش‌های مشکوک نشان می‌دهد این پدیده حاشیه‌ای نیست. در چنین شرایطی، بانک مرکزی باید با تقویت حکمرانی ریال، نظارت را از «کشف پس از وقوع» به «پیش‌بینی و پیشگیری» منتقل کند تا بازار طلا و ارز از بستر پول‌شویی دور بماند.

در اقتصاد ایران، نرخ طلا و ارز به‌عنوان دماسنج اقتصاد شناخته می‌شود و هنگامی که شوک‌های خارجی بر اقتصاد وارد می‌شود و انتظارات تورمی شدت می‌گیرد، این دو بازار نخستین واکنش را نشان می‌دهند، سپس این واکنش به سایر قیمت‌ها منتقل می‌شود.

با این حال، شواهد اخیر نشان می‌دهد که این سازوکار انتقال، به‌طور نظام‌مند از سوی برخی سودجویان و حتی توسط جریان‌های مالی غیرقانونی نیز مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد. برخی فعالان بازار طلا و ارز با هدف سوداگری و کسب سود در شرایط تشدید شوک‌های خارجی، با کاهش عرضه و ایجاد هیجانات برای تقویت سمت تقاضا سعی می‌کنند که به نوسانات این بازارها دامن بزنند. حتی یک جنبه دیگر نیز وجود دارد، شواهد نشان می‌دهد که مجرمان نیز از طلا و ارز برای پولشویی و تامین مالی فعالیت‌های مجرمانه سوءاستفاده می‌کنند.

شواهد میدانی

یک نمونه، پرونده پولشویی در شهرستان میناب استان هرمزگان است. متهم با فعالیت در قاچاق کالای یارانه‌ای از نوع نفت‌گاز (گازوئیل)، بیش از 114 میلیارد تومان پولشویی انجام داده که بخشی از آن در بازار طلا و ارز صورت گرفته است. در پرونده‌ای دیگر در کهگیلویه و بویراحمد، یک باند پنج‌نفره فیشینگ و پولشویی با اجیر کردن افراد معتاد و تهیه دستگاه‌های کارتخوان، وجوه سرقتی را از طریق خرید طلا و سکه در بازار یاسوج تطهیر می‌کردند. ویژگی مشترک این پرونده‌ها آن است که شبکه پرداخت به‌عنوان کانال ورود وجوه غیرقانونی به بازار دارایی‌هایی مثل طلا و ارز عمل می‌کند که می‌تواند در نوسانات آن موثر باشد.

نفوذ وجوه غیرقانونی در بازار طلا و ارز، پدیده‌ای گسترده

اهمیت این مسئله وقتی بیشتر آشکار می‌شود که به مقیاس آن توجه کنیم. در ماه‌های اخیر، رئیس مرکز اطلاعات مالی از اعمال محدودیت‌های بازدارنده برای 57 شخص مظنون به پولشویی در حوزه ارز، طلا و فلزات گرانبها با همکاری بانک مرکزی خبر داد.

در سطحی گسترده‌تر، چندی پیش خبری از مسدودسازی حساب بیش از 250 فعال بازار طلا به دلیل تراکنش‌های مشکوک منتشر شد؛ اقدامی که در بازه‌ای چندروزه حجمی بیش از 210 هزار میلیارد تومان را دربرگرفته است. این ارقام به‌خودی‌خود نشان می‌دهد که نفوذ وجوه غیرقانونی به بازار طلا پدیده‌ای حاشیه‌ای نیست، بلکه گسترده است.

همچنین، بانک مرکزی در یک ماه گذشته پرونده 271 نفر با حدود 300 هزار میلیارد تومان تراکنش مشکوک را برای پیگیری به مراجع قانونی ارجاع داده و درباره حساب‌های مظنون به پولشویی محدودیت‌هایی اعمال کرده است. در این زمینه حتی برای 11 رئیس شعبه بانک نیز به‌دلیل انجام‌نشدن تکالیف قانونی، اقدام انضباطی صادر شده است.

حکمرانی ریال، کلید اصلی حل مشکل

در حال حاضر نسبت اسکناس در گردش به حجم پول (M2) در ایران به حدود 1.3 درصد کاهش یافته که یکی از پایین‌ترین سطوح جهانی است. این بدان معناست که اگر نظام پرداخت به‌درستی رصد شود، قابلیت مشاهده‌پذیری فعالیت‌های اقتصادی و پیش‌بینی رفتار فعالان اقتصادی آسان‌تر خواهد بود اما در عین حال اگر نظارت مناسب نباشد، به دلیل امکان انجام نقل‌ و انتقالات مالی متنوع (مبالغ خرد با تعداد بالا یا مبالغ بسیار زیاد) در زمان بسیار کم، مشکلات بسیار زیادی پدیدار خواهد شد.

به همین دلیل باید بر تقویت حکمرانی ریال به معنی بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت اطلاعاتی و کنترل ریال در نظام پرداخت برای ارتقای حکمرانی کشور تمرکز شود.

چه اقداماتی برای تقویت حکمرانی ریال باید انجام شود؟

تفکیک حساب‌های تجاری و شخصی

نخستین اقدام، نهادینه‌سازی تفکیک حساب‌های تجاری و شخصی است. بر اساس چارچوب مشترک بانک مرکزی و سازمان امور مالیاتی، اگر در حساب شخصی فردی در یک ماه بیش از تعداد مشخصی تراکنش ورودی با مجموع بیش از میزان مجاز ثبت شود، آن حساب تجاری تلقی می‌شود.

منطق این آستانه آن است که فعالیت مالی شخصی عادی به‌ندرت به ترکیب بالاتر از حد فراوانی و مبلغ تعیین شده، می‌رسد؛ اما فعالیت تجاری، هنگامی که به حساب شفاف هدایت شود، جریان وجوه آن به‌طور خودکار در معرض رصد مالیاتی و ضدپولشویی قرار می‌گیرد.

در این صورت با رصد فعالیت افراد در شبکه بانکی، حساب‌های مشکوک به تجاری بودن شناسایی شده و نسبت به تبدیل وضعیت آن‌ها به حساب تجاری اقدام می‌شود. این اقدام علاوه بر اینکه از فرار مالیاتی جلوگیری می‌کند، کار را برای شناسایی حساب‌های مشکوک به فعالیت‌های پولشویی و مجرمانه آسان‌تر می‌کند. در این صورت حساب‌های شخصی که بالاتر از محدوده مجاز نقل‌و‌انتقال مالی داشته‌اند به سرعت شناسایی و مسدود می شود.

جداسازی حساب‌های تجاری و ارائه خدمات انحصاری به فعالان بازار طلا

یک راهکار دیگر برای رصد و نظارت تراکنش‌های مربوط به حوزه ارز و طلا، ایجاد حساب تجاری و سیستم حسابداری مستقل برای فعالان رسمی بازار طلا و ارز است. به این صورت که تمام تراکنش‌های این حوزه به صورت شفاف انجام شود و قبل از انجام معامله طرف خریدار و فروشنده از طریق احراز هویت شناسایی شوند.

ترویج استفاده از دستگاه کش‌لس و درخواست انتقال وجه به جای استفاده از پوز در مراکز فروش طلا و ارز، نشان می‌دهد که بسیاری از تراکنش‌های این معاملات غیرشفاف است که جلوگیری از آن نیازمند ورود بانک مرکزی است.

استفاده از روش‌های نوین مدیریت نقدینگی

روش‌های نوینی از قبیل نشانه‌گذاری پول و پول رنگی در مدیریت نقدینگی، امروزه در بسیاری از کشورهای دنیا مورد استفاده قرار گرفته است و حتی در رابطه با دارایی‌های مبتنی بر بلاک‌چین به یک قابلیت راهبردی تبدیل شده است.

بانک مرکزی با ایجاد زیرساخت نشانه‌گذاری پول و پول رنگی در شبکه بانکی می‌تواند جریان نقدینگی را از منشا آن در شبکه بانکی دنبال کند و در صورت منحرف شدن، اقدامات پیشگیرانه را در دستور کار قرار دهد. این روش در رصد تسهیلات کلان شبکه بانکی کاربرد زیادی دارد و به بانک مرکزی کمک می‌کند که از ورود تسهیلات و منابع در نظر گرفته شده برای تولید به فعالیت‌های غیرمولد جلوگیری کند.