ضایعات نساجی؛ پوششی بدقواره برتن محیط زیست

به‌گزارش خبرگزاری تسنیم؛ ضایعات نساجی جهان از 92 میلیون تن گذشته و گسترش «مد سریع» (fast fashion) هم‌زمان مصرف منابع، تولید پسماند و آلودگی زیست‌محیطی را افزایش داده است.

بر اساس داده‌های موجود مجموع ضایعات نساجی در جهان سالانه از 92 میلیون تن فراتر می‌رود؛ رقمی که بخش قابل‌توجهی از رشد آن به گسترش پدیده «مد سریع» نسبت داده شده است.

آنطور که آمارهای رسمی نشان می‌دهد در ایالات متحده نیز ضایعات نساجی در سال 2018 از 17 میلیون تن عبور کرد که 10 برابر میزان ثبت‌شده در سال 1960 بود.

به گفته کارشناسان افزایش حجم ضایعات در شرایطی رخ داده که تولید جهانی پوشاک بین سال‌های 2000 تا 2015 بیش از دو برابر شده و آنطور که آمارها نشان می‌دهد در بریتانیا نیز میزان خرید پوشاک در سال 2022 به 1.4 میلیون تن رسید که نسبت به سال 2012 افزایش 50 درصدی داشت.

این درحالی است که کارشناسان برآورد کرده‌اند هم‌زمان با افزایش تولید به دلیل سرعت گرفتن تغییر مد، لباس‌ها مدت کوتاه‌تری مورد استفاده قرار می‌گیرند به صورتی که  میانگین دفعات پوشیدن یک لباس پیش از دور انداختن آن طی 15 سال، 36 درصد کاهش یافته است. در نتیجه، بخشی از پوشاک پس از چند بار استفاده دور ریخته می‌شود و به چرخه پسماند وارد می‌شود.

یکی از عوامل اصلی این روند، مدل کسب‌وکار «مد سریع» است که بر تولید سریع و عرضه مداوم مدل‌های جدید متکی است. برای نمونه، خرده‌فروش آنلاین چینی «شین» روزانه حدود 6 هزار سبک جدید به وب‌سایت خود اضافه می‌کند و با تکیه بر شبکه‌ای از کارخانه‌های کوچک، تولید مدل‌هایی را که با استقبال بازار مواجه می‌شوند، به‌سرعت افزایش می‌دهد.

به گفته فعالان محیط زیستی افزایش تولید و کوتاه شدن عمر استفاده از پوشاک، فشار مضاعفی بر محیط‌زیست وارد می‌کند؛ زیرا تولید هر لباس به مصرف منابع طبیعی و انرژی نیاز دارد و پس از پایان عمر آن نیز حجم بیشتری از پسماند ایجاد می‌شود.

این گروه تاکید می‌کنند صنعت مد در مجموع مسئول 8 تا 10 درصد از تولید جهانی کربن و 20 درصد از کل آلودگی صنعتی آب است و این صنعت همچنین سالانه حدود 79 تریلیون لیتر آب مصرف می‌کند؛ رقمی معادل تخلیه تقریباً هفت‌باره «دریاچه سوپریور» (یکی از دریاچه‌های بزرگ واقع در آمریکای شمالی است که در مرز ایالات متحده آمریکا با کانادا قرار گرفته‌است).

ابعاد این فشار زیست‌محیطی در نمونه‌ای دیگر نیز قابل مشاهده است؛ چون برآورد شده 20 درصد از کاهش حجم آب دریای آرال در ازبکستان که اکنون خشک شده است، ناشی از مصرف پنبه در اروپا بوده است.

این درحالی است که مصرف آب تنها به مقیاس صنعت محدود نیست و تولید هر قطعه پوشاک نیز به منابع قابل‌توجهی نیاز داردبه عنوان مثال برای تولید یک تی‌شرت نخی ساده، آبی به میزان نیاز آشامیدنی یک نفر در مدت دو سال و نیم مصرف می‌شود.

از سوی دیگر، برخی مواد مورد استفاده در مد سریع، از جمله پلی‌استر، به منابع تجدیدناپذیر و کربن‌زایی مانند نفت وابسته هستند و مصرف انرژی و آلودگی نیز در مراحلی مانند ریسندگی، بافندگی، کشبافی، رنگرزی و تکمیل نهایی ایجاد می‌شود.

بخش دیگری از پیامدهای زیست‌محیطی این صنعت به سرنوشت لباس‌های دورریخته‌شده مربوط است تاجایی که  به دلیل کیفیت پایین بسیاری از محصولات مد سریع و دوام محدود آن‌ها، فروشگاه‌های کالاهای دست‌دوم نیز اغلب از پذیرش این محصولات خودداری می‌کنند و در نتیجه، بخشی از این پوشاک سوزانده یا به محل‌های دفن زباله منتقل می‌شود؛ جایی که تجزیه آن‌ها ممکن است صدها سال طول بکشد.

به گفته کارشناسان محیط زیست ادامه این روند و سرعت گرفتن آن نکته‌ای است که پیامدهای آن تنها در کشورهای مصرف‌کننده باقی نمی‌ماند. به صورتی که  بخش عمده‌ای از تولید پارچه و پوشاک و در نتیجه مصرف منابع، آلودگی و ضایعات صنعتی پیش از مصرف، در کشورهای در حال توسعه رخ می‌دهد و هم‌زمان، بخشی از ضایعات پوشاک پس از مصرف نیز به همین کشورها صادر می‌شود.

به‌عنوان مثال در کشور غنا، هر هفته 15 میلیون قلم لباس دست‌دوم وارد می‌شود که 40 درصد آن‌ها غیرقابل‌فروش هستند و انباشت این حجم از پوشاک، به افزایش زباله در محل‌های دفن محلی و آلودگی سواحل منجر شده است.

در برابر این روند، افزایش عمر استفاده از پوشاک یکی از راهکارهای مطرح‌شده است. برآوردها نشان می‌دهد افزایش متوسط عمر لباس‌ها تنها به میزان سه ماه استفاده فعال از هر قطعه، می‌تواند ردپای زیست‌محیطی آن را 5 تا 10 درصد کاهش دهد.

البته نباید فراموش کرد که بازیافت و استفاده مجدد از پوشاک نیز می‌تواند بخشی از ضایعات را کاهش دهد، اما بازیافت الیاف دشوار و پرهزینه است. بازیافت مجدد پارچه نیز به دلیل تفاوت در مقدار، چاپ، بافت و شکل پارچه‌ها، امکان تولید در مقیاس بزرگ را محدود کرده و هزینه آن را نسبت به تولید سنتی افزایش می‌دهد.

در همین حال، کیفیت پایین محصولات مد سریع، بازار فروش مجدد آن‌ها را نیز با مشکل مواجه کرده است؛ به‌گونه‌ای که در بسیاری موارد هزینه‌های لجستیک و تفکیک کالا از ارزش خود محصول بیشتر می‌شود.

اقدامات سیاستی نیز در برخی مناطق برای مقابله با این مشکل آغاز شده است. قانون‌گذاران کالیفرنیا در سال 2024 «قانون مسئولیت‌پذیری در قبال بازیافت منسوجات» را تصویب کردند که بر اساس آن، شرکت‌های حوزه مد باید در یک «سازمان مسئولیت‌پذیری تولیدکننده» عضو شوند و طرحی برای جمع‌آوری، تفکیک و بازیافت ضایعات نساجی ارائه کنند.

در نتیجه، افزایش تولید و مصرف پوشاک، کوتاه شدن عمر استفاده از لباس‌ها و رشد حجم ضایعات، فشار زیست‌محیطی صنعت مد را از مصرف منابع و انتشار کربن تا آلودگی آب و انباشت پسماند گسترش داده است؛ روندی که گسترش مد سریع در تشدید آن نقش مهمی داشته و باید برای جلوگیری از بحران محیط زیستی لازم است قوانین تولید، مصرف و همچنین بازیافت مورد بررسی مجدد قرار گیرد.