سوپر ال‌نینو و ایران؛ از احتمال سیلاب تا فشار بر منابع آب و انرژی

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، تغییرات آب‌وهوایی گاهی از جایی آغاز می‌شوند که هزاران کیلومتر با محل زندگی ما فاصله دارد. یکی از این پدیده‌ها ال‌نینو است؛ رویدادی اقلیمی که با افزایش غیرعادی دمای سطح آب در بخش‌های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام استوایی شکل می‌گیرد و می‌تواند بر گردش جو، مسیر سامانه‌های بارشی و توزیع بارش و دما در مناطق مختلف جهان اثر بگذارد.

اکنون با تقویت ال‌نینو در سال 2026 میلادی، احتمال شکل‌گیری یکی از رویدادهای بسیار قوی این پدیده مطرح شده است. پیش‌بینی‌های منتشرشده در اکتبر 2026 از احتمال تداوم ال‌نینوی قوی تا بسیار قوی در ماه‌های پیش رو حکایت دارد. با این حال، شدت نهایی پدیده و زمان فروکش کردن آن همچنان به پیش‌بینی‌های اقلیمی وابسته است.

اهمیت این تحولات برای ایران در این است که اثر ال‌نینو به افزایش یا کاهش ساده دما محدود نمی‌شود. تغییر در الگوهای گردش جو ممکن است شرایط بارشی برخی مناطق جهان را مرطوب‌تر و مناطق دیگر را خشک‌تر کند. برای کشوری مانند ایران که بخش بزرگی از آن در اقلیم خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و منابع آب آن به‌شدت تحت تأثیر میزان و توزیع زمانی بارش است، حتی تغییر در زمان وقوع بارندگی‌ها نیز می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد؛ به‌ویژه اگر بارش در دوره‌ای کوتاه متمرکز شود یا فاصله میان دوره‌های بارندگی طولانی‌تر شود.

تجربه سال‌های گذشته چه می‌گوید؟

برای درک ابعاد احتمالی ال‌نینوی پیش رو، باید به تجربه رویدادهای گذشته نگاه کرد. ال‌نینوی سال‌های 1997 و 1998 و همچنین رویداد قدرتمند سال‌های 2015 و 2016 از نمونه‌های شاخص این پدیده در چند دهه اخیر هستند.

در سال‌های 2015 و 2016 میلادی بخش‌هایی از شرق و جنوب آفریقا با خشکسالی مواجه شدند؛ در حالی که بارندگی‌های شدید و سیلاب در مناطقی از آمریکای جنوبی و شرق آفریقا خسارت‌هایی بر جای گذاشت. سازمان جهانی بهداشت در آوریل 2016 گزارش داد که بیش از 60 میلیون نفر در مناطق مختلف جهان از پیامدهای این رویداد اقلیمی تأثیر پذیرفته‌اند.

پیش‌تر در سال‌های 97 و 98 میلادی مناطق مختلف جهان شرایط یکسانی نداشتند؛ خشکسالی در بخش‌هایی از آسیا و استرالیا و بارندگی‌های شدید در برخی مناطق دیگر گزارش شد. این تجربه‌ها نشان می‌دهد که ال‌نینو در مناطق مختلف جهان پیامدهای متفاوتی دارد و نمی‌توان اثرات ثبت‌شده در یک منطقه را مستقیماً به منطقه‌ای دیگر تعمیم داد.

اما این تجربه‌ها تا چه اندازه درباره ایران قابل تعمیم هستند؟ وقوع سیلاب در یک منطقه از جهان در جریان ال‌نینو به این معنا نیست که ایران نیز الزاماً با سیلاب مواجه خواهد شد. آنچه از این تجربه‌ها می‌توان آموخت، ضرورت آمادگی برای تغییرات احتمالی در الگوهای بارش و دما و پرهیز از اتکا به یک سناریوی ثابت است.

بارش‌های شدید و سیلاب‌های ناگهانی؛ مخاطره‌ای فراتر از ال‌نینو

یکی از مهم‌ترین مخاطرات اقلیمی برای ایران، توزیع نامتوازن بارش در طول سال است. اگر بخش قابل توجهی از بارندگی یک حوضه آبریز در چند روز یا حتی چند ساعت رخ دهد، ممکن است حجم زیادی از آب در مدت کوتاهی وارد رودخانه‌ها شود. در چنین شرایطی، بارش‌های شدید می‌توانند خطر طغیان رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر، فرسایش خاک و رانش زمین را افزایش دهند؛ به‌ویژه در مناطقی که شیب زمین زیاد است یا پوشش گیاهی و زیرساخت‌های کنترل روان‌آب وضعیت مناسبی ندارند.

در مقابل، کاهش بارش مؤثر در فصل مناسب یا طولانی‌تر شدن دوره‌های خشک می‌تواند منابع آب سطحی و زیرزمینی را تحت فشار قرار دهد. با این حال، تعیین اینکه کدام مناطق ایران در سال آبی پیش رو با خطر بیشتری مواجه خواهند شد، به بررسی پیش‌بینی‌های منطقه‌ای و شرایط جوی نیاز دارد.

افزایش دمای جهانی و تغییرات طبیعی اقلیم می‌توانند هم‌زمان بر شرایط آب‌وهوایی اثر بگذارند. ال‌نینو نیز در برخی مناطق می‌تواند به افزایش دما در کنار روند گرمایش بلندمدت کمک کند. افزایش دما در شرایط کم‌بارشی، تبخیر از سطح منابع آبی و خاک را افزایش می‌دهد و می‌تواند نیاز آبی گیاهان را بیشتر کند.

بخش کشاورزی از حوزه‌هایی است که تغییرات دما و بارش می‌تواند مستقیماً بر آن اثر بگذارد. برای مثال، وقوع گرمای شدید در مراحل حساس رشد محصولات یا بارندگی سنگین در زمان برداشت می‌تواند به کاهش عملکرد کشاورزی منجر شود. با این حال شدت خسارت به نوع محصول، زمان وقوع پدیده و شرایط منطقه بستگی دارد و نمی‌توان آن را صرفاً به ال‌نینو نسبت داد.

پیامدهای احتمالی تغییرات اقلیمی به روستاها، مزارع و منابع آب محدود نمی‌شود. شهرها نیز در برابر بارش‌های کوتاه‌مدت و شدید، موج‌های گرما و فشار بر زیرساخت‌ها به خصوص در برخی شهرها آسیب‌پذیرند.

اگر در مدت کوتاهی بارندگی شدیدی رخ دهد، شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی که ظرفیت کافی ندارد یا به‌خوبی نگهداری نشده است، ممکن است نتواند روان‌آب را به‌سرعت تخلیه کند. در چنین شرایطی، معابر، زیرگذرها و بخش‌هایی از شبکه حمل‌ونقل شهری در معرض آب‌گرفتگی قرار می‌گیرند. از سوی دیگر تداوم موج‌های گرما می‌تواند تقاضا برای برق و سامانه‌های سرمایشی را افزایش دهد و در صورت محدودیت ظرفیت تولید یا انتقال برق، فشار بیشتری بر شبکه وارد کند.

سیلاب‌های تهران؛ چرا وقوع سیل به ال‌نینو محدود نمی‌شود؟

در همین زمینه، احد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور، اواخر ماه گذشته در گفت‌وگو با تسنیم درباره ال‌نینو و هشدار وقوع سیل در 11 حوضه آبریز تهران توضیحاتی ارائه کرده بود.

وی با اشاره به طرح موضوع سیل‌خیزی روددره‌های تهران گفت: این مسئله از دید توپوگرافی و زمین‌شناسی مطرح شده است. مفهوم سخن بیان‌شده درباره روددره‌های تهران این نیست که حتماً سیل می‌آید؛ بلکه مفهوم این است که چنانچه سیل بیاید، این مناطق می‌توانند آسیب ببینند.

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور افزود: یعنی در واقع جغرافیای سیل‌خیزی منطقه یا پتانسیل خسارت را چنانچه سیلی بیاید بیان کرده که درست هم است، منتها اینکه سیل بیاید یا نه، موضوع بحث ایشان نیست.اگر رخداد سیل‌های ایران، تهران، استان تهران یا شهر تهران را در نظر بگیریم، متوجه خواهیم شد که پایتخت خیلی در فصل سرد سیل نداشته و بیشتر سیل‌های تهران در تابستان رخ می‌دهد.

وی با اشاره به سیلاب‌های تابستان سال 2022 میلادی، برابر با تابستان 1401، گفت: «سال 2022 میلادی (تابستان 1401) دو سیل بد داشتیم؛ یکی سیل امامزاده داوود و دیگری سیل فیروزکوه که خسارت هم زد و متأسفانه تعدادی نیز در آن جان باختند. آن سال لانینا بود.»

وظیفه درباره ارتباط ال‌نینو با بارش‌های موسمی نیز توضیح داد: زمانی که ال‌نینو رخ می‌دهد، اثر آن این است که مونسون را ضعیف می‌کند. می‌دانیم که مونسون به هر حال یک سامانه تابستانی موسمی است که در شبه‌قاره هند، پاکستان و جنوب شرق ایران تقویت می‌شود. گاهی اثرات انتقال رطوبت از سامانه‌های حاره‌ای و دریایی را هم به فلات ایران می‌گیرد و به‌خصوص در بعدازظهرها به صورت خیلی موقت، رگبار و رعدوبرق‌های کوتاه و برق‌آسا داریم.

وی با اشاره به احتمال ایجاد سیلاب در اثر این بارش‌ها گفت: این بارش‌های شدید و کوتاه‌مدت می‌توانند منجر به سیلاب در دره‌هایی مانند امامزاده داوود و تجریش شوند. این موارد در واقع عمدتاً در این شرایط رخ می‌دهند و از نوع سیل‌هایی هستند که به اصطلاح فلش‌فلاود (Flash Flood) یا سیل‌های موقت و ناگهانی نامیده می‌شوند و معمولاً در تابستان‌ها با طوفان‌های تندری ایجاد می‌شوند.

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور با اشاره به نمونه‌های تاریخی این نوع سیلاب‌ها گفت: تیرماه سال 1394 سیل سیجان را داشتیم، مرداد 1401 هم سیل امامزاده داوود. اینها از نوع سیل‌هایی نیستند که مثلاً در اثر بارش‌های گسترده زمستانی ایجاد شوند، بلکه به نوعی ناگهانی هستند.

وظیفه درباره نقش عوامل انسانی در افزایش خسارت سیلاب‌ها نیز اظهار کرد: دخالت‌های انسان، ایجاد ساخت‌وساز در کف رودخانه، برداشت شن و ماسه و ایجاد سیل‌بند مصنوعی می‌تواند اثرات سیل را تشدید و تخریب ایجاد کند.

وی ادامه داد: یعنی در واقع وقتی بارش رخ می‌دهد، این موارد نیز با آن ترکیب می‌شوند و موجب تخریب می‌شوند. فکر می‌کنم در همه مواردی که این سیلاب‌ها رخ داده، چنین عاملی نیز مؤثر بوده است.

به گزارش تسنیم، تقویت ال‌نینو و احتمال تداوم آن بار دیگر توجه‌ها را به پیوند میان تغییرات اقلیمی و امنیت آب، غذا و انرژی جلب کرده است. با این حال، تجربه سیلاب‌های تهران نشان می‌دهد که برای ارزیابی خطر، نباید صرفاً به نام یک پدیده اقلیمی یا شدت آن توجه کرد. ویژگی‌های جغرافیایی، الگوی بارش، وضعیت روددره‌ها و مداخلات انسانی نیز در میزان خسارت نقش دارند.

از این رو تقویت سامانه‌های هشدار سریع، پایش مستمر شرایط جوی، حفظ حریم رودخانه‌ها، جلوگیری از ساخت‌وساز در بستر مسیل‌ها و ارتقای زیرساخت‌های شهری باید در کنار پیش‌بینی‌های اقلیمی مورد توجه قرار گیرد.

ال‌نینو به‌تنهایی به معنای وقوع قطعی خشکسالی یا سیلاب در ایران نیست. آنچه اهمیت دارد آمادگی سازمان‌ها و دستگاه‌های دولتی برای سناریوهای مختلف و استفاده از اطلاعات هواشناسی برای کاهش آسیب‌پذیری مناطق در معرض خطر است.