سه سناریوی پیش‌روی بازار انرژی؛ از تداوم عبور انتخابی تا توافق

به گزارش خبرگزاری تسنیم، محمد نظیفی در نشست بین ‌المللی «گفت و گوی امنیت انرژی آسیا 2026»  که چندی پیش به میزبانی مجمع پژوهشگران هند برگزار شد، در سخنانی با عنوان تنگه هرمز، امنیت دریایی و تحول معماری بازارهای انرژی اظهار کرد: امنیت انرژی دو مؤلفه اصلی دسترسی پذیری و قیمت اقتصادی را شامل می‌شود و فقط به مسئله دسترسی به منابع فیزیکی مربوط نیست، بلکه امکان تأمین انرژی با قیمت مناسب را نیز در بر می‌‌‌گیرد.

با تأکید بر اینکه امنیت انرژی صرفاً به دسترسی فیزیکی به منابع انرژی محدود نمی‌شود، گفت: مقرون‌به‌صرفه بودن قیمت انرژی نیز یکی از ارکان اصلی امنیت انرژی است و نمی‌توان این دو مؤلفه را از یکدیگر جدا در نظر گرفت.

وی اظهار کرد: اگر قرار باشد دسترسی به انرژی و مقرون‌به‌صرفه بودن آن در کنار یکدیگر مفهوم امنیت انرژی را شکل دهند، باید هر دو مؤلفه به‌صورت هم‌زمان مورد توجه قرار گیرند. بنابراین، صرفاً حجم انرژی موجود تعیین‌کننده امنیت انرژی نیست، بلکه قیمت نیز نقش تعیین‌کننده‌ای دارد؛ موضوعی که دست‌کم در آینده نزدیک، حل‌وفصل ساده‌ای نخواهد داشت.

مدیرعامل بورس انرژی ایران افزود: باید بررسی کنیم که آیا انرژی کافی در اختیار داریم و آیا می‌توانیم آن را با قیمتی قابل‌تحمل تأمین کنیم یا خیر.

نظیفی با اشاره به اهمیت تنگه هرمز و خلیج فارس در بازار جهانی انرژی تصریح کرد: در این زمینه چند پرسش اساسی مطرح است؛ نخست اینکه چه بازیگرانی می‌توانند بر عبورومرور از این مسیر راهبردی تأثیر بگذارند و دوم اینکه اختلال در جریان انتقال انرژی چه تأثیری بر قیمت‌ها و همچنین میزان دسترسی به انرژی خواهد داشت.

وی ادامه داد: بنابراین، در تحلیل تحولات خلیج فارس، هم قیمت انرژی و هم حجم انرژی عبوری از این منطقه اهمیت دارد.

تغییر معماری بازار انرژی در سه دهه اخیر

مدیرعامل بورس انرژی ایران با بیان اینکه معماری بازارهای انرژی طی سه تا چهار دهه اخیر دستخوش تغییرات اساسی شده است، گفت: این تحول مهم به اعتقاد من کمتر از سوی سیاست‌گذاران مورد توجه قرار گرفته است.

نظیفی با اشاره به سهم تنگه هرمز در تجارت جهانی انرژی اظهار کرد: باید بپذیریم که اهمیت تنگه هرمز و خلیج فارس موضوعی حاشیه‌ای در بازار انرژی نیست؛ بیش از 20 درصد انرژی جهان، از جمله گاز طبیعی مایع‌شده (LNG) و نفت خام، از طریق تنگه هرمز عبور کرده و از خلیج فارس به بازارهای جهانی منتقل می‌شود. بنابراین، نمی‌توان این منطقه را در تحلیل بازار انرژی نادیده گرفت.

وی با اشاره به توسعه خطوط لوله و زیرساخت‌های زمینی در منطقه افزود: اگرچه در این زمینه اقداماتی انجام شده و زیرساخت‌هایی توسعه یافته است، اما ظرفیت این مسیرها همچنان فاصله زیادی با حجم انرژی جابه‌جاشده از طریق مسیرهای دریایی و تنگه هرمز دارد.

مدیرعامل بورس انرژی ایران ادامه داد: با وجود پیشرفت‌هایی که در خطوط لوله و زیرساخت‌های زمینی حاصل شده، حتی اگر مسیرهای ریلی نیز بتوانند در این زمینه کمک‌کننده باشند، در شرایط فعلی نمی‌توان آنها را جایگزین جدی مسیرهای دریایی دانست. دست‌کم در شرایط کنونی و طی ماه‌ها و حتی سال‌های پیش‌رو، نقش مسیرهای جایگزین محدود خواهد بود.

سه مؤلفه اصلی اثرگذاری خلیج فارس بر بازار انرژی

نظیفی با اشاره به سه بُعد متفاوت در تحلیل وضعیت خلیج فارس گفت: نخستین بُعد، مسئله حاکمیت و قدرتی است که بر تنگه هرمز و خلیج فارس کنترل دارد؛ قدرتی که می‌تواند آزادی عمل فروشندگان و خریداران در بازار انرژی را محدود کند.

وی افزود: بُعد دوم، تاب‌آوری و پایداری جابه‌جایی انرژی است. این موضوع هم حرکت شناورها و مسیرهای دریایی را دربرمی‌گیرد و هم زیرساخت‌های مهندسی، تأسیسات و امکاناتی را شامل می‌شود که امکان کشتیرانی و تجارت انرژی را فراهم می‌کنند.

مدیرعامل بورس انرژی ایران سومین بُعد را سازگاری بازارها دانست و تصریح کرد: باید بررسی کنیم که بازارها چگونه خود را با نوسانات عرضه و انواع مختلف ریسک تطبیق می‌دهند.

قیمت انرژی دیگر صرفاً تابع عرضه و تقاضای فیزیکی نیست

نظیفی با تشریح تغییر ساختار بازارهای انرژی در دهه‌های اخیر گفت: در گذشته، بازارها عمدتاً ماهیتی فیزیکی داشتند، اما طی سه تا چهار دهه گذشته، این ساختار تکامل پیدا کرده است. امروز معاملات فیزیکی و نقدی در تعامل با قراردادهای آتی، اختیار معامله و پرتفوی‌های مالی قرار دارند و بخش قابل‌توجهی از بازار به ابزارهای کاغذی و مالی تبدیل شده است.

وی ادامه داد: این ابزارهای مالی در سراسر جهان معامله می‌شوند، هرچند همچنان به بازارهای فیزیکی و نقدی وابستگی دارند. در نتیجه، قیمت‌ها دیگر مانند 50 یا 60 سال گذشته صرفاً به عرضه و تقاضای واقعی واکنش نشان نمی‌دهند، بلکه به ریسک‌هایی نیز واکنش دارند که در سطح بازار و به‌صورت انتظاری و سفته‌بازانه محاسبه و قیمت‌گذاری می‌شوند.

مدیرعامل بورس انرژی ایران اظهار کرد: معامله‌گران، مؤسسات مالی و صندوق‌ها این ابزارها را در پرتفوی خود نگهداری می‌کنند و به همین دلیل، وضعیت بازار نقدی را به‌صورت مستمر رصد کرده و ریسک‌های آینده را در قیمت‌ها لحاظ می‌کنند.

نظیفی تأکید کرد: بنابراین، دیگر نمی‌توان بازار انرژی را صرفاً با منطق سنتی بازار فیزیکی و نقدی تحلیل کرد. این ابزارها امروزه برای پوشش ریسک نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند و در تحلیل بازار باید عواملی مانند فراخوان افزایش وجه تضمین (Margin Call)، ریسک نقدشدن اجباری موقعیت‌ها و کاهش عمق بازار را نیز در نظر گرفت.

وی افزود: زمانی که عمق بازار فیزیکی کاهش پیدا می‌کند، واکنش‌های مالی می‌توانند چند برابر شوند. به همین دلیل، حتی اگر عرضه انرژی با نوسان مواجه شود و بخشی از کمبودها جبران شود، لزوماً قیمت‌ها متناسب با تقویت سمت عرضه کاهش پیدا نمی‌کنند.

واکنش بیش‌ازحد بازار انرژی به تحولات خلیج فارس

مدیرعامل بورس انرژی ایران با اشاره به اقدامات انجام‌شده در اتحادیه اروپا و آمریکا برای کاهش آثار تحولات تنگه هرمز و خلیج فارس بر بازار انرژی گفت: با وجود این اقدامات، قیمت‌ها آن‌گونه که سیاست‌گذاران انتظار داشتند به آنها واکنش نشان ندادند.

نظیفی این وضعیت را نوعی «بیش‌هشیاری» در بازار توصیف کرد و افزود: بازارهای جهانی انرژی اکنون در چنین شرایطی قرار دارند و حتی به یک خبر درباره دستیابی به توافق، تشدید تنش یا کاهش تنش در منطقه، واکنش‌هایی چندبرابری نشان می‌دهند.

وی با بیان اینکه برای این تحلیل شواهد و مشاهداتی نیز وجود دارد، اظهار کرد: برای نمونه، گروه هفت درباره آزادسازی صدها میلیون بشکه از ذخایر نفتی توافق کرد، اما به اعتقاد من، اثر این اقدام به اندازه‌ای نبود که سیاست‌گذاران انتظار داشتند.

تداوم عبور انتخابی از تنگه هرمز می‌تواند قیمت انرژی را در سطوح بالا نگه دارد

نظیفی، مدیرعامل بورس انرژی ایران، با اشاره به چشم‌انداز بازار جهانی انرژی در ماه‌ها و سال‌های آینده اظهار کرد: بازگشت قیمت‌ها به شرایط پیش از جنگ، در وضعیت فعلی بسیار دور از دسترس به نظر می‌رسد. بنابراین، نخستین استدلال من این است که ماهیت و معماری بازارهای انرژی تغییر کرده و این تحول باید در تحلیل شرایط فعلی مورد توجه قرار گیرد.

وی درباره سناریوهای احتمالی پیش‌روی بازار انرژی افزود: به نظر من، یکی از سناریوهای محتمل این است که وضعیت عبور انتخابی از تنگه هرمز، به‌عنوان نوعی تعادل جدید، ادامه پیدا کند. تداوم عرضه نامتوازن نیز به معنای استمرار قیمت‌های بالا در بازار خواهد بود و دلیل عقلانی روشنی وجود ندارد که این وضعیت را ذاتاً ناپایدار بدانیم.

مدیرعامل بورس انرژی ایران ادامه داد: شرایط فعلی نوعی دسترسی انتخابی برای عبور از تنگه هرمز و خلیج فارس است که با نقش‌آفرینی دولت‌های ایران و عمان مدیریت می‌شود. ممکن است برای برخی شناورها یا انواع مشخصی از عبور، سازوکارهای گزینشی و توافق‌های معینی برقرار باشد.

بازگشایی مذاکره‌شده تنگه هرمز؛ سناریوی مطلوب بازار انرژی

نظیفی با اشاره به سناریوی دوم که به اعتقاد وی مطلوب‌تر است، تصریح کرد: امیدوارم به بازگشایی مذاکره‌شده مسیر عبور برسیم. به نظر من، این وضعیت برای همه بازیگران، تعادل بهتر و معادله مناسب‌تری ایجاد می‌کند؛ از طرف عرضه و تقاضا گرفته تا شرکت‌های بیمه، بازارهای معاملاتی، مؤسسات مالی و صندوق‌ها.

وی افزود: این بازگشایی می‌تواند به‌صورت تدریجی انجام شود و آثار آن نیز به‌مرور در بازار و قیمت‌ها نمایان شود. ممکن است طی سه تا چهار ماه آینده یا کمی بیشتر، در صورت فراهم شدن شرایط، توافقی حاصل شود و بازگشایی مورد توافق شکل بگیرد. چنین اتفاقی می‌تواند یک بازخورد مثبت ایجاد کند و شرایط بهتری نسبت به وضعیت فعلی رقم بزند.

مدیرعامل بورس انرژی ایران در عین حال به وجود سناریوی دیگری نیز اشاره کرد و گفت: احتمال وقوع شوک‌های کشتیرانی یا وارد شدن خسارت به زیرساخت‌ها، به‌ویژه در صورت تشدید وضعیت خلیج فارس، وجود دارد. با این حال، به اعتقاد من، سناریوی دوم یعنی بازگشایی مذاکره‌شده، برای همه طرف‌ها گزینه مناسب‌تری است.

نظیفی با اشاره به وضعیت فعلی عبور از تنگه هرمز اظهار کرد: سناریوی کنونی، یعنی عبور انتخابی از تنگه، در حال حاضر نسبتاً باثبات است و به‌طور مؤثری مدیریت می‌شود؛ با این حال، هر یک از این سناریوها سازوکار و آثار متفاوتی بر بازار انرژی خواهند داشت.

افزایش تقاضای پاییز و زمستان می‌تواند تعادل فعلی بازار را برهم بزند

وی درباره پیامدهای تداوم وضعیت فعلی گفت: اگر عبور انتخابی ادامه پیدا کند، سازوکارهای تجاری اجازه خواهند داد بخشی از محموله‌ها از تنگه عبور کنند، اما محدودیت‌های سیاسی و امنیتی نیز همچنان پابرجا خواهند ماند. طبیعتاً این محدودیت‌ها در قراردادهای بیمه و بازارهای مالی نیز با شدت بیشتری بازتاب پیدا می‌کنند.

مدیرعامل بورس انرژی ایران افزود: با ورود به فصل پاییز و زمستان، اثر محدودیت‌های عرضه بر بازار انرژی بیشتر خواهد شد؛ چراکه تقاضای جهانی افزایش پیدا می‌کند. در نتیجه، سناریوی نخست که در شرایط فعلی تا حدودی متعادل و باثبات به نظر می‌رسد، ممکن است از جانب تقاضا با فشار بیشتری مواجه شود.

نظیفی با اشاره به پیامدهای راهبردی تداوم عبور انتخابی از تنگه هرمز تصریح کرد: در این شرایط، به دلیل نامتوازن بودن دسترسی و ادامه محدودیت‌های عبور، طرف‌های تجاری و واردکنندگان احتمالاً به دنبال منابع و مسیرهای جایگزین تأمین انرژی خواهند رفت.

وی ادامه داد: با این حال، همان‌طور که اشاره کردم، ایجاد مسیرهای جایگزین به زیرساخت، سرمایه‌گذاری عمرانی و هزینه‌های سنگین نیاز دارد و به همین دلیل، تصور نمی‌کنم این گزینه در کوتاه‌مدت بتواند راهکار مؤثری باشد.

توافق مرحله‌ای می‌تواند به آرامش بازار انرژی کمک کند

مدیرعامل بورس انرژی ایران درباره سناریوی دوم و احتمال بازگشایی مذاکره‌شده تنگه هرمز گفت: با سردتر شدن هوا، ممکن است اعتبار و احتمال تحقق این سناریو افزایش پیدا کند. در چنین شرایطی، دو طرف می‌توانند از طریق اقدامات متقابل و مرحله‌بندی‌شده، به نوعی بازگشایی دست پیدا کنند.

نظیفی تأکید کرد: امیدواریم طرف‌ها این مسیر را انتخاب کنند تا بازار به آرامش بیشتری برسد و دسترسی به انرژی، مقرون‌به‌صرفه بودن آن و در نهایت امنیت انرژی در وضعیت بهتری قرار گیرد.

وی افزود: این گزینه برای همه بازیگران، از پلتفرم‌های معاملاتی و فعالان بازار گرفته تا کشورهای عرضه‌کننده و مصرف‌کننده انرژی، شرایط بهتری ایجاد خواهد کرد.

مدیرعامل بورس انرژی ایران در جمع‌بندی اظهارات خود گفت: در مجموع، سه سناریو برای آینده بازار انرژی قابل تصور است که هر کدام سازوکار و آثار خاص خود را دارند؛ اما نکته مهم، تغییر ماهیت معماری بازارهای انرژی است.

نظیفی خاطرنشان کرد: این تغییر به‌درستی در محاسبات و تحلیل‌های بازار وارد نشده و یکی از دلایل حرکت شدیدتر قیمت‌ها و شکل‌گیری نوساناتی بسیار بیشتر از انتظارات بازار، همین مسئله است.