بررسی وضعیت پالایشگاه‌های خاورمیانه؛ عمان برنده، بحرین در بحران

به گزارش خبرنگار اقتصادی خبرگزاری تسنیم، مؤسسه اطلاعات انرژی و رصد بازار Kpler در گزارشی تازه به بررسی وضعیت پالایشگاه‌های خاورمیانه در پی تشدید درگیری‌ها، آسیب به تأسیسات پالایشی و اختلال در مسیرهای صادراتی پرداخته است.

بر اساس این گزارش، تولید پالایشگاه‌های خاورمیانه در حال حاضر حدود 7.3 میلیون بشکه در روز است؛ در حالی که این رقم در فوریه 2026، یعنی پیش از آغاز جنگ، حدود 9.9 میلیون بشکه در روز بود. به این ترتیب، میزان تولید پالایشگاه‌های منطقه حدود 2.6 میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.

Kpler تأکید می‌کند که افت تولید پالایشگاه‌ها تنها ناشی از آسیب مستقیم به تأسیسات نیست. بخش قابل‌توجهی از کاهش تولید به اختلال در خروج و صادرات فرآورده‌های نفتی از منطقه مربوط می‌شود؛ به‌ویژه پس از اختلال جدی در تردد از تنگه هرمز و در ادامه افزایش ریسک‌های امنیتی در مسیر باب‌المندب.

تصویر شماره 1 ـ نمودار روند تولید پالایشگاه‌های خاورمیانه

کاهش تولید فقط ناشی از تخریب پالایشگاه‌ها نیست

بر اساس تحلیل Kpler، تولید پالایشگاه‌های خاورمیانه از ماه مه نشانه‌هایی از بهبود را نشان داده بود، اما تشدید دوباره تنش‌های منطقه‌ای و محدود شدن عبور و مرور از تنگه هرمز این روند را متوقف کرد. در همین حال، اختلال در منطقه باب‌المندب نیز استفاده از مسیرهای جایگزین را با محدودیت مواجه کرده است.

نکته مهم این است که میزان کاهش تولید پالایشگاه‌ها از ظرفیتی که به‌صورت مستقیم در حملات از مدار خارج شده، بیشتر بوده است. به بیان دیگر، بخشی از پالایشگاه‌هایی که از نظر فیزیکی همچنان امکان فعالیت دارند نیز به دلیل دشواری صادرات فرآورده و افزایش موجودی مخازن، نرخ تولید خود را کاهش داده‌اند. این وضعیت نشان می‌دهد که در شرایط فعلی، محدودیت لجستیکی و اختلال در تجارت دریایی به اندازه آسیب فیزیکی به تأسیسات پالایشی اهمیت پیدا کرده است.

Kpler در سناریوی پایه خود فرض کرده است که اختلال در مسیرهای انتقال نفت و فرآورده تا پایان سال 2026 ادامه خواهد داشت و بازگشایی تدریجی مسیرها از اواخر سه‌ماهه چهارم آغاز می‌شود. بر اساس این سناریو، هرگونه بهبود در وضعیت تردد از تنگه هرمز می‌تواند در کوتاه‌مدت موجب افزایش سریع تولید پالایشگاه‌هایی شود که آسیب جدی ندیده‌اند؛ زیرا با عادی شدن امکان صادرات، پالایشگاه‌ها می‌توانند تولید خود را افزایش دهند و فرآورده‌های انباشته‌شده را از بازار داخلی خارج کنند.

با این حال، Kpler معتقد است این افزایش اولیه تولید تنها مرحله نخست بازگشت خواهد بود و پس از آن، ظرفیت‌های آسیب‌دیده به عامل اصلی محدودکننده تبدیل می‌شوند.

بازگشت ظرفیت پالایشی خاورمیانه دو مرحله‌ای خواهد بود

برآورد Kpler نشان می‌دهد روند احیای پالایشگاه‌های منطقه را باید در دو مرحله بررسی کرد. در مرحله نخست، مسئله اصلی رفع محدودیت‌های لجستیکی و بازگشت امکان حمل و صادرات فرآورده‌هاست. در صورت بهبود تردد از تنگه هرمز، پالایشگاه‌هایی که از نظر فیزیکی سالم مانده‌اند، می‌توانند با سرعت بیشتری به مدار تولید بازگردند.

اما در مرحله دوم، آسیب‌های واردشده به زیرساخت‌ها و واحدهای پالایشی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. تعمیر تأسیسات آسیب‌دیده صرفاً به بازسازی یک واحد محدود نمی‌شود و ممکن است بخش‌هایی مانند واحدهای فرآیندی، تأسیسات برق، تجهیزات جانبی و زیرساخت‌های پشتیبان را نیز دربرگیرد.

برخی تجهیزات تخصصی نیز ممکن است نیازمند تعمیرات طولانی یا حتی جایگزینی کامل باشند. به همین دلیل، Kpler انتظار دارد افزایش تولید در سه‌ماهه چهارم سال 2026 عمدتاً ناشی از بهبود شرایط لجستیکی باشد، در حالی که بازگشت ظرفیت‌های آسیب‌دیده در ادامه مسیر تعیین‌کننده خواهد بود.

بر اساس این برآورد، بازگشت کامل تولید پالایشگاه‌های خاورمیانه به سطح پیش از جنگ، پیش از سه‌ماهه دوم سال 2027 بعید است.

4 میلیون بشکه در روز از عرضه فرآورده منطقه کم شد

اثر جنگ بر بازار فرآورده‌های نفتی تنها در کاهش تولید پالایشگاه‌ها خلاصه نمی‌شود. kpler برآورد کرده است که از مارس تا اوت، عرضه فرآورده‌های پالایشی خاورمیانه نسبت به سطح پیش از جنگ حدود 4 میلیون بشکه در روز کاهش یافته است.

از این میزان، حدود 2.5 میلیون بشکه در روز مربوط به کاهش تولید پالایشگاه‌ها و حدود 1.5 میلیون بشکه در روز مربوط به سایر جریان‌های عرضه منطقه‌ای است. بخش عمده این 1.5 میلیون بشکه در روز نیز به کاهش عرضه گاز مایع نفتی (LPG) و نفتای تولیدشده از مایعات گازی یا NGL مربوط می‌شود.

بنابراین، بحران فعلی بازار انرژی خاورمیانه علاوه بر نفت خام، بازار فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی مرتبط با پالایشگاه‌ها را نیز تحت تأثیر قرار داده است.

تصویر شماره 2 ـ نمودار کاهش عرضه فرآورده‌های نفتی خاورمیانه

وضعیت پالایشگاه‌ها در کشورهای منطقه یکسان نیست

Kpler تأکید دارد که آثار جنگ در کشورهای مختلف خاورمیانه متفاوت بوده است. عربستان سعودی، کویت و بحرین همزمان با آسیب فیزیکی قابل‌توجه به تأسیسات پالایشی و کاهش شدید تولید مواجه شده‌اند. در مقابل، امارات متحده عربی و ایران بیشتر از محدودیت در خروج و صادرات فرآورده‌ها آسیب دیده‌اند. قطر نیز به دلیل آسیب به تأسیسات Pearl GTL با دوره طولانی‌تری برای بازگشت تولید مواجه است.

در این میان، عمان شرایط متفاوتی دارد؛ زیرا موقعیت جغرافیایی این کشور در خارج از تنگه هرمز باعث شده پالایشگاه‌های عمان بتوانند تولید خود را نزدیک به ظرفیت کامل حفظ کنند.

تصویر شماره 3 ـ  نمودار افت فرآورده‌های پالایش‌شده

عربستان؛ آسیب همزمان در دو مسیر صادراتی

تولید پالایشگاه‌های عربستان سعودی در ماه اوت به حدود 2.2 میلیون بشکه در روز کاهش یافته است. محدودیت صادرات فرآورده از سواحل شرقی عربستان از طریق تنگه هرمز، پالایشگران این کشور را به استفاده بیشتر از شبکه دریای سرخ سوق داده است. این منطقه حدود 1.87 میلیون بشکه در روز ظرفیت پالایشی دارد.

با این حال، افزایش ریسک‌های امنیتی در اطراف باب‌المندب باعث شده انعطاف عربستان برای استفاده از مسیر دریای سرخ نیز کاهش پیدا کند. به این ترتیب، جریان صادرات فرآورده عربستان از هر دو مسیر شرقی و غربی با ریسک مواجه شده است.

یکی از مهم‌ترین آسیب‌ها مربوط به پالایشگاه جیزان با ظرفیت 400 هزار بشکه در روز است که پس از حملات حوثی‌ها در ماه ژوئیه و حملات بعدی به زیرساخت‌های مرتبط، همچنان از مدار خارج است. همچنین واحد تقطیر نفت خام پالایشگاه SATORP با ظرفیت 200 هزار بشکه در روز و واحدهای مرتبط با آن از ماه آوریل تحت تعمیرات قرار دارند و به تعمیرات طولانی‌تری نیاز دارند.

Kpler انتظار دارد SATORP از اواسط تا اواخر سه‌ماهه چهارم به‌تدریج به مدار بازگردد و به افزایش تولید پالایشگاهی عربستان تا حدود 2.45 میلیون بشکه در روز در سه‌ماهه چهارم کمک کند. با این حال، افزایش معنادارتر تولید عربستان به سه‌ماهه نخست سال 2027 موکول خواهد شد؛ زمانی که انتظار می‌رود بخش بیشتری از ظرفیت آسیب‌دیده به وضعیت عادی بازگردد.

کویت؛ هم آسیب پالایشگاهی، هم محدودیت صادرات

تولید پالایشگاه‌های کویت در سه‌ماهه سوم سال 2026 حدود 570 هزار بشکه در روز برآورد شده است. این کاهش تولید از یک سو به محدودیت صادرات فرآورده‌ها و از سوی دیگر به آسیب واردشده به پالایشگاه‌های مینا الاحمدی و مینا عبدالله مربوط می‌شود.

هر سه پالایشگاه اصلی کویت، شامل پالایشگاه الزور، همچنان با نرخ پایین‌تر از ظرفیت اسمی فعالیت می‌کنند و بخشی از واحدها نیز از مدار خارج یا در حال تعمیر هستند. kpler پیش‌بینی می‌کند با بهبود شرایط صادرات، تولید پالایشگاهی کویت تا سه‌ماهه چهارم به حدود 700 هزار بشکه در روز برسد.

با این حال، بازگشت جدی‌تر تولید و ظرفیت‌های آسیب‌دیده در سه‌ماهه دوم سال 2027 اتفاق خواهد افتاد.

امارات؛ ظرفیت آماده بازگشت سریع

تولید پالایشگاه‌های امارات متحده عربی در سه‌ماهه سوم حدود 700 هزار بشکه در روز برآورد شده است. اختلالات قبلی در پالایشگاه الرویس تا حد زیادی برطرف شده و اکنون مهم‌ترین مانع افزایش تولید، محدودیت در صادرات فرآورده‌هاست.

به همین دلیل، امارات در صورت بهبود شرایط حمل‌ونقل دریایی، از ظرفیت بالایی برای افزایش سریع تولید برخوردار خواهد بود. Kpler انتظار دارد تولید پالایشگاهی امارات در سه‌ماهه چهارم به حدود 800 هزار بشکه در روز برسد و در سه‌ماهه نخست 2027 افزایش بیشتری پیدا کند.

بحرین؛ فاصله قابل‌توجه با ظرفیت پیش از جنگ

وضعیت پالایشگاه‌های بحرین یکی از نمونه‌های شدید کاهش تولید در منطقه است. تولید پالایشگاهی این کشور اکنون حدود 100 تا 120 هزار بشکه در روز برآورد می‌شود؛ در حالی که ظرفیت و سطح تولید پیش از جنگ حدود 420 هزار بشکه در روز بود. آسیب به واحدهای فرآیندی پالایشگاه سیترا و همزمان محدودیت صادرات فرآورده‌ها، دو عامل اصلی کاهش تولید بحرین محسوب می‌شوند.

Kpler انتظار دارد تولید این کشور در سه‌ماهه چهارم به حدود 150 هزار بشکه در روز افزایش پیدا کند، اما بازگشت تدریجی ظرفیت‌های آسیب‌دیده زمان بیشتری خواهد برد و رسیدن تولید به سطح پیش از جنگ تا سه‌ماهه سوم سال 2027 پیش‌بینی نشده است.

قطر؛ تعمیرات طولانی پالایشگاه‌ها

در قطر نیز بخش پایین‌دستی صنعت انرژی با محدودیت مواجه شده است. آسیب به قطار دوم Pearl GTL و توقف پالایشگاه Ras Laffan LR2 پس از حملات به زیرساخت‌های بالادستی در راس‌لفان، عرضه پایین‌دستی این کشور را محدود کرده است.

Kpler انتظار دارد تعمیرات Pearl GTL دوره‌ای طولانی داشته باشد و راه‌اندازی مجدد آن تا سه‌ماهه دوم سال 2027 طول بکشد. در همین حال، مجتمع LR1 شامل تأسیسات Mesaieed و Ras Laffan همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهد، اما با نرخ پایین‌تر از ظرفیت معمول.

ایران؛ کاهش 250 هزار بشکه‌ای تولید پالایشگاه‌ها

در ایران نیز تولید پالایشگاه‌ها نسبت به سطح پیش از جنگ کاهش یافته است. بر اساس برآورد Kpler، تولید پالایشگاه‌های ایران از حدود 2.45 میلیون بشکه در روز پیش از جنگ به حدود 2.2 میلیون بشکه در روز رسیده است؛ یعنی حدود 250 هزار بشکه در روز کاهش.

با این حال، وضعیت ایران در مقایسه با کشورهایی که آسیب فیزیکی سنگین‌تری به پالایشگاه‌هایشان وارد شده، متفاوت است. Kpler علت کاهش تولید ایران را ترکیبی از اختلال در برخی واحدها و محدودیت صادرات نفتا و نفت کوره عنوان می‌کند.

در شرایطی که امکان صادرات برخی فرآورده‌ها کاهش یافته، پالایشگران ایرانی برای مدیریت حجم‌های جابه‌جا شده، بخشی از نفتا را در ترکیب بنزین به کار گرفته و توازن تولید و صادرات نفت کوره را نیز تغییر داده‌اند. با این حال، محدود بودن مسیرهای صادراتی همچنان مانع افزایش تولید پالایشگاه‌هاست.

Kpler پیش‌بینی می‌کند تولید پالایشگاهی ایران تا سه‌ماهه چهارم سال 2026 به حدود 2.3 میلیون بشکه در روز افزایش یابد و در سه‌ماهه نخست 2027 نیز رشد بیشتری را تجربه کند.

این برآورد از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد در مورد ایران، محدودیت صادرات فرآورده‌ها در کنار اختلالات عملیاتی، نقش مهمی در کاهش نرخ پالایشگاه‌ها دارد و در صورت بهبود مسیرهای صادراتی، بخشی از ظرفیت می‌تواند با سرعت بیشتری به مدار بازگردد.

عمان؛ برنده جغرافیای خارج از تنگه هرمز

عمان در میان کشورهای منطقه شرایط متفاوتی دارد. موقعیت جغرافیایی این کشور در خارج از تنگه هرمز باعث شده پالایشگاه‌های عمان کمتر تحت تأثیر محدودیت‌های مستقیم این مسیر قرار گیرند. تولید پالایشگاهی عمان حدود 400 هزار بشکه در روز باقی مانده و پالایشگاه‌ها نزدیک به ظرفیت کامل فعالیت می‌کنند. این وضعیت علاوه بر موقعیت جغرافیایی، از حاشیه سود مناسب پالایشگاه‌ها نیز حمایت می‌شود.

در عین حال، کاهش دسترسی به نفت خام کویت، خوراک پالایشگاه دقم را تحت تأثیر قرار داده است. با این حال، این پالایشگاه بخشی از خوراک خود را به سمت نفت خام داخلی عمان تغییر داده و از این طریق توانسته است نرخ تولید خود را حفظ کند.

بازار فرآورده‌ها دیرتر از نفت خام به حالت عادی بازمی‌گردد

بررسی Kpler نشان می‌دهد آثار جنگ بر صنعت پالایش خاورمیانه را نمی‌توان صرفاً با میزان تأسیسات آسیب‌دیده اندازه‌گیری کرد. بخش قابل‌توجهی از پالایشگاه‌های منطقه از نظر فیزیکی همچنان قابلیت فعالیت دارند، اما وقتی امکان صادرات محصول محدود می‌شود، افزایش موجودی مخازن آنها را مجبور به کاهش نرخ تولید می‌کند.

از سوی دیگر، هر زمان مسیرهای حمل‌ونقل باز شود، بخشی از این ظرفیت می‌تواند نسبتاً سریع به مدار بازگردد. اما ظرفیت‌هایی که به‌طور مستقیم آسیب دیده‌اند، به تعمیرات اساسی نیاز خواهند داشت و بازگشت آنها به ماه‌ها زمان نیاز دارد.

بر همین اساس، Kpler سناریوی بازگشت تولید را یک فرآیند «دو سرعته» می‌داند: ابتدا بهبود لجستیک و صادرات، سپس بازسازی ظرفیت‌های آسیب‌دیده. در نتیجه، حتی اگر در ماه‌های پایانی سال 2026 بخشی از محدودیت‌های حمل‌ونقل کاهش یابد، بازگشت کامل صنعت پالایش خاورمیانه به سطح پیش از جنگ تا سه‌ماهه دوم سال 2027 بعید خواهد بود.